หมอลำ มหรสพที่ไม่หยุดนิ่ง

หมอลำเป็นมหรสพที่อยู่ในวิถีชีวิตของชาวอีสานมาอย่างยาวนาน มีความหลากหลายและมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่องไม่เคยหยุดนิ่ง ทั้งปรากฏอยู่ในพิธีกรรมต่างๆ และเป็นมหรสพเพื่อความบันเทิง ปัจจุบันถูกพัฒนาให้เข้ากับยุคสมัยและเทคโนโลยีมากขึ้น ที่รู้จักกันอย่างกว้างขวางในนามหมอลำซิ่ง

หมอลำซิ่งมีความเร้าอารมณ์ผู้ฟังวัยรุ่นหนุ่มสาว และผู้ชมทั่วไป มีการแสดงออกทางเพศที่จัดจ้าน ทั้งท่าทาง การแต่งกายและวาทะในการแสดงบนเวทีโดยเน้นความสนุกสนานเอาใจผู้ชมมีผู้ชม จึงมีหมอลำ” (คำยอดฮิตที่หมอลำหลายๆ คณะมักพูดเมื่อทำการแสดง)

หมอลำหมายถึง ศิลปินพื้นบ้านในภาคอีสานที่ถ่ายทอดวิชาความรู้ต่างๆ ผ่านการลำโดยมีแคนเป็นเครื่องดนตรีหลักสำหรับเดินทำนอง อย่างไรก็ดีหมอลำไม่ใช่วัฒนธรรมของคนอีสานเพียงกลุ่มเดียว แต่เป็นวัฒนธรรมร่วมในแถบอุษาคเนย์ของคนกลุ่มที่พูดภาษาไต / ไทมาอย่างยาวนานแล้ว

จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ โบราณคดีปรากฏภาพสลักบนหน้ากลองทองมโหระทึกที่พบในประเทศเวียดนาม มีลักษณะเป็นภาพคนเป่าแคนและมีท่วงท่าของการขับร้อง ฟ้อนรำ จึงสันนิษฐานว่าหมอลำมีต้นกำเนิดจากหมอขวัญ หมอแคน หมอลำทำขวัญงันเฮือนดี ที่ล้วนเป็นผู้หญิงเมื่อ 2,500 ปีมาแล้ว (อ้างใน สุจิตต์ วงษ์เทศ.2561)

หมอลำในวัฒนธรรมอีสานถือเป็นศิลปวัฒนธรรมที่เก่าแก่ มีการเรียกขานตามสำเนียงของกลุ่มผู้คนในท้องถิ่นต่าง เช่น ทำนองขอนแก่น ทำนองอุบล ทำนองสารคาม ทำนองกาฬสินธุ์ ฯลฯ และมีประเภทของการลำ เช่น หมอลำพื้น หมอลำเรื่องต่อกลอน หมอลำเพลิน ฯลฯ โดยเนื้อหาสาระส่วนใหญ่เป็นการสอดแทรกหลักคำสอนทางศาสนา ชีวิตประจำวัน เล่าเรื่องราวประวัติศาสตร์ ภูมิศาสตร์ ตำนานสร้างบ้านแปงเมืองโดยมีการสื่อสารผ่านกลอนลำ คำผญา ที่มีภาษาอ่อนช้อยและสวยงามร้องขับลำเข้าทำนองกับแคนแต่งกายด้วยผ้าซิ่นพื้นเมืองเรียบร้อยตามขนบฟ้อนงาม ลำม่วน

พัฒนาการหมอลำในกระแสสังคมสมัยใหม่

สอย สอย พี่น้องฟังสอย นกแตดแต้บินบินข้ามกอไผ่ ผุได๋อยากได้ของใหญ่ ให้ไปซื้อรถสิบล้อ..”

สอยหมายถึงการด้นสดหรือมุขปาฐะการหยอกล้อของชาวอีสาน เพื่อสร้างความสนุกสนาน สอนใจและมีลักษณะหยาบโลนเพื่อเบรกอารมณ์ผู้ฟังให้มีการปฏิสัมพันธ์ระหว่างหมอลำและผู้ชมหน้าเวที

หมอลำซิ่งมีต้นกำเนิดมาจากหมอลำกลอนซิ่งที่ดัดแปลงมาจากหมอลำกลอนอีกที (ดูใน สุริยา สมุทคุปติ์ และคณะ.2544) โดยมีหมอลำราตรี ศรีวิไล หรือฉายาราชินีแห่งลำซิ่งได้มีการนำลำกลอนพื้นบ้านมาปรับเข้ากับเพลงสมัยใหม่มีการประยุกต์เพลงพื้นถิ่นให้เข้ากับเพลงลูกทุ่งกระแสนิยม โดยการนำดนตรีพื้นเมืองดั้งเดิม เช่น พิณ แคน มาปรับใช้ให้เข้ากับดนตรีสากลโดยเพิ่มคีย์บอร์ดไฟฟ้า กีตาร์ เบส กลองชุด แซกโซโฟน และเล่นเพลงร่วมสมัยมากยิ่งขึ้น

กก ขาขาว ยาวอาดหลาด มักขนาดผู้เฒ่า ผู้บ่าว

นอกจากนี้อัตลักษณ์หมอลำซิ่งที่คนทั่วไปเข้าใจคือ สาวหมอลำนุ่งสั้นโป๊ เปลือยมาคู่กับหมอแคนเอวหวาน และคณะหางเครื่องสาวน้อยแรกรุ่น สื่อสารด้วยวาจาหยาบโลน เล่นตลกโปกฮา ถือเป็นการนำศิลปะพื้นบ้านมาประยุกต์ให้มีชีวิตชีวาตามยุคสมัย

มองในแง่ของงานศิลปะ หมอลำซิ่งก็คือการดัดแปลงและการสร้างสรรค์ผลงานทางการแสดงที่สามารถตอบโจทย์กลุ่มผู้ฟังสมัยใหม่ได้ แต่ในอีกแง่หนึ่งก็ถูกมองว่าเป็นเรื่องของการกลายพันธุ์ของหมอลำดั้งเดิมที่ผิดเพี้ยน อนาจาร สองแง่สองง่าม ยั่วยวนอารมณ์ทางเพศ

หมอลำซิ่งสมัยใหม่มีการปรับตัวสูงเพื่อให้เข้ากับสังคมสมัยใหม่อยู่ตลอดเวลา ทั้งการแต่งกาย เครื่องดนตรี เทคโนโลยีที่ใช้ รวมถึงเพลงที่เล่น ต้องเป็นเพลงที่อยู่ในกระแสสังคมหรือเพลงตลาดบ้างถูกเรียกว่าลูกทุ่งหมอลำ

เพลงลูกทุ่งหมอลำในโลกสมัยใหม่มีเพลงดังติดหูคนทั่วไป เช่น ลูกทุ่งสาวหมอลำ หญิงลี ศรีจุมพล ที่โด่งดังในยุคดิจิทัล ผลงานเพลงขอใจเธอแลกเบอร์โทร ของเธอมียอดผู้ชมทะลุกว่าร้อยล้านครั้ง ในช่วงปี .. 2555 ตัวหญิงลีเองมีการนำอัตลักษณ์ของสาวลูกทุ่งนุ่งสั้น ขาขาว มาปรับเข้ากับเพลงร่วมสมัย กลายเป็นจุดขายทำให้แฟนเพลงที่เป็นคนอีสานและคนทั่วไปรู้จักหญิงลีไปแล้วทั่วประเทศ

หมอลำในโลกสมัยใหม่สะท้อนภาพของคนอีสานที่ต้องปรับตัว ดิ้นรน เพื่อปัจจัยทางเศรษฐกิจโดยเฉพาะกับกลุ่มแรงงานพลัดถิ่น นอกจากบนเวทีในท้องถิ่นตนเองแล้ว ปัจจุบันยังพบวงดนตรีหมอลำซิ่งของอีสานข้ามแดนเข้ามาเปิดคอนเสิร์ตในเมืองใหญ่อย่างไม่ว่างเว้น

ชวนดูสิมถิ่นชุมชนหมอลำตำบลสาวะถี

ผลงานของศิลปินลูกทุ่งหมอลำที่เราในฐานะผู้เสพผลงานทั้งหลายมักคุ้นชินกับการแสดงสดบนเวทีใหญ่ มีไฟ แสง สี สวยงาม หรือหากจะฟังเพลง ชมการแสดงของเหล่าหมอลำก็แสนจะสะดวกโดยการรับชมรับฟังผ่านอินเตอร์เน็ตหรือทีวี ผู้เขียนขอแนะนำสถานที่ท่องเที่ยวชุมชนเล็กน้อยเพื่อเปลี่ยนบรรยากาศ ไปดูบ้านหมอลำในจังหวัดขอนแก่น

ตำบลสาวะถี อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น ห่างจากตัวเมืองขอนแก่นประมาณ 20 กิโลเมตร มีโบราณสถานที่ทรงคุณค่าของชุมชนคือสิมหรือ พระอุโบสถวัดไชยศรี ซึ่งเป็นสิมทึบแบบงานช่างท้องถิ่นพื้นบ้านอีสานที่ได้รับอิทธิพลจากช่างญวน สร้างก่อนปี .. 2408

สิมหลังนี้มีจุดเด่นคือฮูปแต้มหรือจิตรกรรมฝาผนังที่นอกจากจะเล่าเรื่องราวพุทธประวัติแล้ว ยังเล่าเรื่องราววรรณกรรมพื้นบ้าน เรื่องพระเวสสันดรชาดก สินไซ หรือ สังข์ศิลป์ชัยซึ่งเรื่องราวของสินไซถูกเล่าเรื่องและผลิตซ้ำผ่านหมอลำมาอย่างยาวนาน

ตำบลสาวะถีเป็นถิ่นของหมอลำที่มีชื่อเสียงแห่งหนึ่งในภาคอีสานและถือว่าเป็นต้นกำเนิดของหมอลำทำนองขอนแก่น หมอลำที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักได้แก่ หมอลําโสภา พลตรี ซึ่งเป็นหมอลำที่เข้ามามีบทบาททางการเมืองจนถูกจับกุมในข้อหากบฏ หรือที่รู้จักกันในนามกบฏผู้มีบุญและเสียชีวิตในปี .. 2485

นอกจากนี้ยังมีคณะหมอลำที่สืบทอดมาจวบจนปัจจุบันคือคณะหมอลำระเบียบวาทะศิลป์ เป็นหมอลำคณะใหญ่ที่มีชื่อเสียงในวงกว้าง รวมถึงมีกลุ่มเด็กและเยาวชนหมอลำหุ่นสินไซน้อย 100 ปีซึ่งเป็นเด็กรุ่นใหม่จากโรงเรียนบ้านสาวะถี (สาวัตถีราษฎร์รังสฤษฏิ์)ที่ทำให้หมอลำพื้นบ้านมีชีวิตชีวาไปอีกแบบ มีความน่าสนใจในความสร้างสรรค์และการนำศิลปวัฒนธรรมที่เป็นของเก่าแก่ของชุมชนมานำเสนอในรูปแบบที่แปลกใหม่ออกไป

อ้างอิง

มัณฑนา ชอุ่มผล. สดจากเยาวชน : คณะหมอลำหุ่น สินไซน้อยร้อยปี. ข่าวสดออนไลน์ เข้าถึงเมื่อวันที่ 1 มิถุนายน 2563 https://www.khaosod.co.th/lifestyle/news_1335949

สิทธิศักดิ์  จำปาแดง และคณะ. (2558). หมอลำ. (ออนไลน์). สืบค้นจาก :

http://ich.culture.go.th/index.php/th/data-collecting-project/511  [26 มีนาคม 2563]

สุจิตต์ วงษ์เทศ.หมอลำโกอินเตอร์ มีรากเหง้าหลายพันปีมาแล้ว. มติชนออนไลน์ เผยแพร่เมื่อ วันที่ 28 กันยายน 2561เข้าถึงเมื่อ 20 มีนาคม 2563 https://www.matichon.co.th/prachachuen/daily-column/news_1151876

สุริยา สมุทคุปติ์ และคณะ .2544. คนซิ่งอีสาน : ร่างกาย กามารมณ์ อัตลักษณ์ และเสียงสะท้อนของคนทุกข์ในหมอลำซิ่งอีสาน. มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี นครราชสีมา

Share on facebook
Share on google
Share on twitter
Share on pinterest

Guide ใกล้ : Application คู่ใจคนชอบท่องเที่ยวตัวจริง

Guide ใกล้ เหมือนมีไกด์ไว้ใกล้ตัว
Application นี้จะช่วยแนะนำว่า ตำแหน่งรอบตัวเรามีที่เที่ยว ร้านอาหาร ร้านขายของ ที่พัก หรือสถานที่จุดใดน่าแวะไปสัมผัส ชิม ช็อป แชะ แชร์ พร้อมกิจกรรมเด่นประจำเดือน แผนที่ลงจุดใช้งานง่าย ดูสนุกและสะดวก แค่ดูภาพสวยๆ ก็อยากไปแล้ว

Writer/ Photographer

จารุวรรณ ด้วงคำจันทร์

จารุวรรณ ด้วงคำจันทร์


Relate Place

News

ททท. เปิดตัวคู่มือเส้นทางท่องเที่ยวปลอดโรค 5 ภูมิภาค 
“Safety & Hygienic Road Trip”

โครงการคู่มือเส้นทางท่องเที่ยวปลอดโรค “Safety & Hygienic Road Trip” ตามแนวทางการยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยด้านสุขอนามัย เพื่อสร้างความมั่นใจในการเดินทางท่องเที่ยว เป็นหนึ่งโครงการที่เกิดจากการบูรณาการระหว่าง ททท. TCEB อพท. และหน่วยงานภาคเอกชน เช่น บริษัท ปตท. น้ำมันและการค้าปลีก จำกัด (มหาชน) และ บริษัท บีเอ็มดับเบิลยู ประเทศไทย 


News

ยอยศยิ่งฟ้า อยุธยามรดกโลก

“ราชธานีเก่า อู่ข้าวอู่น้ำ เลิศล้ำกานท์กวี คนดีศรีอยุธยา เลอค่ามรดกโลก”
อยุธยา ดินแดนล้ำค่าแห่งมรดกโลก ราชธานีเก่าที่สวยงามแต่แฝงไปด้วยเรื่องราวมากมายให้คนรุ่นหลังได้เรียนรู้และค้นหา สถาปัตยกรรมที่สวยงามหลายแห่งในจังหวัดอยุธยา ล้วนมีอดีตที่บอกเล่าถึงความเก่าแก่และล้ำค่าของสิ่งเหล่านั้น ร่องรอยอารยธรรมและวิถีชีวิต ถูกถ่ายทอดผ่านศิลปะและสถาปัตยกรรมที่ประณีตและมีเอกลักษณ์ จึงทำให้จังหวัดอยุธยาถูกขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกแห่งองค์การสหประชาชาติ (UNESCO) เมื่อวันที่ 13 ธันวาคม 2534 ณ กรุงคาร์เธจ ประเทศตูนิเซีย โดยเป็นที่มาของงาน ยอยศยิ่งฟ้า อยุธยามรดกโลก

Travel

นั่งรถไฟ ต่อ รถเล้ง เที่ยวเพชรบุรี 1 วัง 2 ชุมชน 3 วัด

เปลี่ยนบรรยากาศการเดินทางกันไหม? “นายรอบรู้” เอาใจคนมีเวลาน้อย อยากชวนคุณนั่งรถไฟไปเพชรบุรีกับขบวนรถพิเศษนำเที่ยวที่ 911 เส้นทางกรุงเทพฯ-สวนสนประดิพัทธ์ ที่การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.) สำนักงานเพชรบุรี และ การรถไฟแห่งประเทศไทย เปิดหวูดเส้นทางท่องเที่ยว “ชมวิวรถราง เที่ยวทางรถเล้ง จ.เพชรบุรี”