คำสอน สระทอง ศิลปินผู้สืบสานแพรวากาฬสินธุ์

แพรวากาฬสินธุ์นั้นงดงาม รายละเอียดประณีตบ่งบอกถึงความตั้งใจของคนทำเป็นอย่างมาก ถ้าสังเกตดี ๆ ผ้าแต่ละผืนสอดแทรกด้วยลวดลายที่วิจิตรบรรจง ประกอบไปด้วยลายหลายสิบลาย ที่อยู่บนผ้าผืนนั้น

“แพร หมายถึงผ้า วา คือความยาว แต่ก่อนปู่ย่าตายายเขาเรียกผ้าชิ้นนึงว่า วานึง จะยาวเท่าไรก็เรียก วานึง” คำสอน สระทอง ศิลปินแห่งชาติ ปี พ.ศ. 2559 สาขาทัศนศิลป์ (ประณีตศิลป์-ทอผ้า) อธิบายที่มาของชื่อเรียก ผ้าแพรวา จนเราร้อง “อ๋อ” และเข้าใจที่มาของผ้าแพรวาอันโด่งดัง

คำสอน ผ้าผู้ไท
ผ้าผู้ไท
ผ้าผู้ไท
คำสอน ผ้าผู้ไท
ผ้าผู้ไท

คำสอน เป็นศิลปินพื้นบ้านที่คนกาฬสินธุ์เคารพนับถือ ไม่ใช่เพราะว่าเป็นผู้มีชื่อเสียง แต่เพราะฝีไม้ลายมือและความรู้ด้านการทอผ้าแพรวาที่เข้าขั้นบรมครู ทอผ้าแพรวาผืนงามเป็นที่ประจักษ์กันคนที่พบเห็นมาแล้วนับไม่ถ้วน แม่ใหญ่วัย 79 ปี ยังเล่าให้เราฟังอีกว่า ผ้าแพรวานั้นมีมาตั้งแต่สมัยปู่ย่าตายาย ทอให้กันในครัวเรือน ปกติจะให้เป็นผ้าสไบพาดไหล่ใส่ไปงานบุญหรืองานประเพณี ไม่ได้ขายกันแบบสมัยนี้

แต่หลังจากที่พระบาทสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 9 ได้ตามเสด็จในหลวงภูมิพล เยี่ยมราษฎรที่ อ. คำม่วง จ. กาฬสินธุ์ เมื่อปี พ.ศ. 2520 พระองค์ได้รับสั่งว่าผ้าแพรวานั้นสวยงาม ประณีต และเป็นเอกลักษณ์ของคนที่นี่ จึงอยากให้ทอผ้าเพื่อรักษาภูมิปัญญาของบรรพบุรุษเอาไว้ หลังจากนั้นมา คำสอนและพี่น้องชาว อ. คำม่วง จึงมีอาชีพทอผ้าแพรวา และกลายเป็นศิลปินเอกผู้รอบรู้เรื่องผ้าทอภูไทมาจนถึงบัดนี้

ผ้าผู้ไท
ผ้าผู้ไท
ผ้าผู้ไท

ผ้าแพรวานั้นเป็นภูมิปัญชาของชาวภูไท หรือผู้ไทย เป็นชาติพันธุ์ที่อพยพจากตอนเหนือของลาว มาตั้งถิ่นฐานอยู่ในภาคอิสานของไทย ส่วนมากอยู่กันที่ จ. กาฬสินธุ์ อุดรธานี ร้อยเอ็ด และมุกดาหาร จุดเด่นของชาวภูไทนั้นคือเครื่องนุ่งห่ม ที่มีความละเอียด ประณีต และสวยงาม

“ผ้าแพรวา สมัยก่อนนั้นมีสีแดง เป็นสไบพาดไหล่ ใส่กับเสื้อสีดำ สีดำแดงนั้นเป็นเอกลักษณ์ของคนภูไท” คำสอนเล่าที่มาของสีแดงบนผืนผ้า ส่วนลวดลายนั้นก็สืบทอดกันมาแต่บรรพบุรุษ แต่ละบ้านจะมี ผ้าแซ่ว หรือผ้าต้นแบบ เป็นผ้าที่บรรจุลวยลายต่าง ๆ ที่ให้เป็นต้นแบบในการทอผ้าแพรวาแต่ละผืน คำสอนเล่าว่า จะทอลายต่าง ๆ ได้ ก็ต้องมาดูที่ผ้าต้นแบบผืนนี้ จะผิดจะถูกอย่างไร ตรวจสอบได้ที่ผ้าต้นแบบนี้เช่นกัน

เมื่อก่อนแพรวาจะถูกทำเป็นผ้าสไบ เพราะชาวภูไทเชื่อว่าผ้าแพรวานั้นเป็นของสูง จะทำเฉพาะผ้าสไบ เสื้อ แต่ไม่ทำเป็นผ้าซิ่น แต่ปัจจุบันนี้แพรวาไม่ได้เป็นเพียงผ้าสไบพาดไหล่สำหรับหญิงชาวภูไทเท่านั้น เพราะหลังจากที่สมเด็จพระราชินีทรงรับสั่งให้ทอผ้าแพรวา พระองค์ยังทรงให้ทอเป็นผ้าซิ่น จากสีแดงสีเดียว ก็ทรงให้ทอหลายสี เพื่อให้คนทั่วไปได้ใช้ และจับต้องได้ ปัจจุบันจึงมีผ้าแพรวาหลากสี หลากลวดลาย บางลายก็ดูทันสมัยขึ้น คำสอนบอกว่าเป็นเพราะพระมหากรุณาธิคุณของสมเด็จพระราชินี ที่ทำให้เธอมีเช่นทุกวันนี้  

คำสอน สระทอง ผ้าผู้ไท
คำสอน สระทอง ผ้าผู้ไท

ปัจจุบันคำสอนยังทอผ้าถวายสมเด็จพระราชินีอยู่เช่นในอดีต นอกจากทอผ้าแล้ว แม่ใหญ่คำสอนยังเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้ของแพรวากาฬสินธุ์สู่รุ่นลูก รุ่นหลาน ดูจากสมุดจดลายประจำตัวมีคนมาขอหยิบยืมไม่ขาดสาย

ถึงแม้แม่ใหญ่คำสอน จะได้เป็นศิลปินแห่งชาติ แต่เธอก็ยังใช้ชีวิตแบบเรียบง่ายอยู่ที่ อ. คำม่วง จากที่เราได้พูดคุยด้วยแล้ว ศิลปินพื้นบ้านท่านนี้ ไม่เพียงแต่มีอัธยาศัยดี แล้วยังเป็นคนยิ้มง่าย ทุกคำพูดเนิบช้าเปี่ยมไปด้วยความสุขที่ได้ใช้ชีวิตอยู่กับการทอผ้า เป็นความโชคดีของพวกเราเหลือเกินที่ได้มีโอกาสเดินทางมาพบปะพูดคุยกับศิลปินผู้มีเสน่ห์ และมีความรู้อย่างแม่ใหญ่คำสอน นอกจากนี้ยังเป็นบุญตาเหลือเกิน ที่ได้มาเห็นผ้าแพรวาที่ความงามของผ้าแต่ละผืน สวยงามเกินจะบรรยายจริง ๆ

 

ขอขอบคุณ การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย

Info

คำสอน สระทอง

ที่ตั้ง บ้านโพน อ. คำม่วง จ. กาฬสินธุ์

Guide ใกล้ : Application คู่ใจคนชอบท่องเที่ยวตัวจริง

Guide ใกล้ เหมือนมีไกด์ไว้ใกล้ตัว
Application นี้จะช่วยแนะนำว่า ตำแหน่งรอบตัวเรามีที่เที่ยว ร้านอาหาร ร้านขายของ ที่พัก หรือสถานที่จุดใดน่าแวะไปสัมผัส ชิม ช็อป แชะ แชร์ พร้อมกิจกรรมเด่นประจำเดือน แผนที่ลงจุดใช้งานง่าย ดูสนุกและสะดวก แค่ดูภาพสวยๆ ก็อยากไปแล้ว

Writer / Photographer

กรดล แย้มสัตย์ธรรม

กรดล แย้มสัตย์ธรรม


Relate Place

Travel

Travel From home อยู่บ้านปลอดภัย เที่ยวได้ไม่กลัว COVID-19

ตั้งแต่มีข่าวการแพร่ระบาดของโรค COVID-19 เล่นเอานักเดินทางอย่างเราๆ ต้องหงอยไปตามๆ กัน เพราะนอกจากจะออกเดินทางไม่ได้แล้ว คนเบื่อบ้านที่ต้องอยู่บ้านเพื่อห่างไกลโรคนับวันยิ่งจิตใจห่อเหี่ยวอยากไปเที่ยวเหลือเกิน แต่ถึงจะไปเที่ยวไม่ได้ นายรอบรู้ นักเดินทาง ขอชวนเพื่อนๆ ผู้รักการผจญภัย ออกไปท่องโลกกว้างแบไม่ต้องกลัวโควิด ถ้าพร้อมแล้ว กดปุ่มเปิดสวิทช์คอมพ์ แล้วออกไปท่องโลกๆ พร้อมกัน…

Eat

ภูมิใจการ์เด้น สวนลิ้นจี่โบราณย่านบางขุนเทียน

พื้นที่สีเขียวในกรุงเทพฯ นับวันยิ่งมองหาได้ยาก ต้นไม้ สวนป่า เปลี่ยนแปลงเป็นอาคารระฟ้า เตรียมรองรับเมืองที่กำลังเติบโต แต่ก็ใช่ว่าจะหาร่มไม้และร่องสวนไม่ได้ ที่ “ภูมิใจการ์เด้น” สวนลิ้นจี่โบราณอายุกว่า 100 ปี ริมคลองบางขุนเทียน ยังคงรักษาสวนและคลองไว้เป็นอย่างดี รวมถึงวิถีดั้งเดิมของคนในชุมชนด้วย

tips travelers

ที่ราชบุรีเคยมีชายหาด

คุณจะเชื่อไหมถ้าบอกว่า ที่กลางเมืองราชบุรีเคยมีชายหาดยาวเหยียดให้ชาวบ้านร้านถิ่นลงไปเล่นน้ำพักผ่อนอย่างสบายใจ

Travel

ชุมชนรักษ์ผืนป่า เห็นคุณค่าต้นไม้ “ชุมชนบ้านถ้ำเสือโฮมสเตย์”

ชุมชนบ้านถ้ำเสือโฮมสเตย์ ชุมชนเล็กๆ ซ่อนตัวอยู่ท่ามกลางธรรมชาติ ต้นไม้ และสายน้ำเพชรบุรี ใน อ.แก่งกระจาน จ.เพชรบุรี วันนี้ นายรอบรู้ นักเดินทาง จะพาไปทำกิจกรรมรักษาผืนป่า ปั้นกระสุนเมล็ดพันธุ์ รู้จักกับธนาคารต้นไม้ และทำขนมทองม้วนกัน