หนังใหญ่วัดบ้านดอน เล่นแบบคนระยอง เจรจาเป็นภาษาระยอง

สำเนียงระยองเป็นสำเนียงที่มีเอกลักษณ์ ทางคณะหนังใหญ่จึงมีการนำสำเนียงและภาษาระยองเข้ามาสอดแทรกในการแสดง โดยเฉพาะบทเจรจา หรือ บางทีมีการประยุกต์นำเหตุการณ์ปัจจุบันสอดแทรกเข้าไปบ้างครูอำไพ บุญรอด ครูพากย์และผู้ดูแลคณะหนังใหญ่วัดบ้านดอน จังหวัดระยอง กล่าวถึงการประยุกต์นำอัตลักษณ์ท้องถิ่นที่โดดเด่น เช่นภาษาของคนระยองมาปรับใช้กับการแสดงหนังใหญ่ 

มหรสพกับแสงเงา

มนุษย์มีมหรสพที่เล่นกับแสงเงามากว่า 2,000 ปีแล้ว โดยเฉพาะในโลกตะวันออก เช่น อินเดีย จีน อียิปต์ ตุรกี ฯลฯ ส่วนหนังใหญ่ในไทยนั้นมีข้อคิดเห็นจากหลายกระแสว่าน่าจะได้รับอิทธิพลทั้งทางตรงและทางอ้อมจาก 3 แหล่งที่มา คือ 1. อารยธรรมอินเดียที่ถือเป็นต้นแบบของดนตรี นาฏศิลป์ และวรรณกรรมที่ถูกแพร่กระจายในอุษาคเนย์กว่าพันปีแล้ว 2. วัฒนธรรมชวา ที่ส่งผ่านทางทะเลใต้ช่วงสมัยศรีวิชัย และ 3. วัฒนธรรมเขมร นอกจากนี้ยังมีข้อสรุปที่ว่าหนังใหญ่ในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีเค้าโครงมาจากการแสดงฉายานาฏกะของอินเดีย โดยอิงหลักฐานคัมภีร์พุทธศาสนาและคัมภีร์มหาภารตะ (กรมศิลปากร. 2551)

หนังใหญ่ถือว่าเป็นมหรสพเก่าแก่และถือเป็นของสูงชั้นครูที่ใช้ในงานสำคัญ โดยเฉพาะในงานพระราชพิธีต่างๆ ของเจ้านาย ซึ่งปรากฏในเอกสารต่างๆ ในราวช่วงพุทธศตวรรษที่ 20 เป็นมหรสพที่สามารถบ่งบอกได้ถึงความร่ำรวยทางวัฒนธรรมอย่างหนึ่งเลยก็ว่าได้ เพราะการแสดงแต่ละครั้งจำเป็นต้องใช้ผู้คนมากมาย รวมถึงมีการประกอบกันของศาสตร์และศิลป์อยู่หลายแขนงทั้ง วรรณคดี ดนตรี นาฏศิลป์และศิลปะการแสดง รวมถึงยังเป็นสิ่งที่ทรงคุณค่าในการอวดฝีมืองานช่างของแต่ละท้องถิ่นได้เป็นอย่างดี 

หนังใหญ่เคยมีบทบาทหน้าที่สำคัญในฐานะมหรสพที่มีความนิยม แต่ด้วยความเปลี่ยนแปลงของยุคสมัยที่มีมหรสพใหม่ๆ เกิดขึ้นและสามารถสร้างความสนุกสนานเข้าใจง่าย ทำให้ช่วงสมัยรัชกาลที่ 5 หนังใหญ่เริ่มลดบทบาทลงกลายเป็นมหรสพที่ใช้ในงานศพเจ้านายชั้นสูง และเริ่มกระจายออกสู่ท้องที่ห่างไกลมากยิ่งขึ้น เช่น เพชรบุรี ราชบุรี ระยอง พัทลุง ฯลฯ ที่ปรากฏพบว่าหนังใหญ่อยู่ในความดูแลของเจ้าเมืองและพระผู้ใหญ่ โดยใช้เล่นในงานสมโภชตามวัด 

หนังใหญ่ มหรสพอันทรงคุณค่าของชาวระยอง

หนังใหญ่วัดบ้านดอนเป็นของล้ำค่าทางวัฒนธรรมท้องถิ่น ปัจจุบันถูกเก็บรักษา ดูแล และจัดแสดงอยู่ในวัดบ้านดอน ตำบลเชิงเนิน อำเภอเมือง จังหวัดระยอง ตามประวัติหนังใหญ่ของวัดบ้านดอนไม่ปรากฏข้อมูลที่แน่ชัดว่าเกิดขึ้นตั้งแต่เมื่อไหร่ โดยใคร 

ด้วยความสวยงาม ลวดลายละเอียดละออของตัวหนังจึงมีผู้สันนิษฐานว่าน่าจะเป็นฝีมือของช่างหลวง และยังพบว่าลวดลายมีความคล้ายคลึงกับหนังใหญ่ชุดพระนครไหวที่สร้างขึ้นมาในสมัยรัชกาลที่ 2 และอีกกระแสบอกว่าอาจจะเป็นฝีมือของช่างสองสกุล คือ สกุลกรุงเทพฯ และสกุลอยุธยา (นวลพรรณ บุญธรรม อ้างใน ชีวสิทธิ์ บุญยเกียรติ บรรณาธิการ. 2549​) 

หนังใหญ่ที่วัดบ้านดอนแห่งนี้พระยาสมุทรโภคชัยโชคชิตสงคราม (เกตุ ยมจินดา) เจ้าเมืองระยองคนแรกได้สั่งซื้อหนังชุดนี้มาจากพัทลุงจำนวน 200 ตัว เพื่อเล่นในวัดจันทอุดม (วัดเก๋ง) ที่ท่านมีบทบาทในการร่วมสร้าง รวมถึงยังได้ว่าจ้างครูหนัง หรือ นายโรงที่ชื่อครูประดิษฐ์ มาเป็นผู้ฝึกสอนให้ชาวบ้านด้วย

หลังจากที่พระยาสมุทรโภคชัยโชคชิตสงคราม (เกตุ ยมจินดา) สิ้นไป หนังใหญ่วัดบ้านดอนถูกเก็บรักษาไว้ที่วัดจันทอุดม (วัดเก๋ง) ต่อมากลายเป็นวัดร้างและกลายเป็นโรงพยาบาลระยองในเวลาต่อมา และภายหลังหนังใหญ่ชุดนี้จึงถูกนำมาไว้ที่วัดบ้านดอนแห่งนี้

จากการนั่งคุยกันราวหนึ่งชั่วโมง ครูอำไพ บอกกับเราว่า สาเหตุที่ถูกนำมาเก็บไว้ที่วัดบ้านดอนเนื่องจากว่าครูเชิด ครูหนัง ครูพากย์อยู่ละแวกนี้จึงได้นำหนังใหญ่มาเก็บไว้ที่นี่เพื่อเป็นศูนย์กลางของการฝึกซ้อม จึงเกิดชื่อหนังใหญ่วัดบ้านดอนจากนั้นเป็นต้นมา โดยมีพระครูปลัดวิรัตน์ อคฺคธมฺโม (พระครูบุรเขต วุฒิกร) เจ้าอาวาสวัดบ้านดอน คณะกรรมการอนุรักษ์หนังใหญ่วัดบ้านดอน และหน่วยงานในภาครัฐและเอกชน ร่วมกันสืบสาน อนุรักษ์ และเผยแพร่ให้คนภายนอกรู้จัก

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

หนังใหญ่วัดบ้านดอนที่ถูกโอบล้อมด้วยชาวระยองทั้งใกล้ไกล

หนังใหญ่วัดบ้านดอนไม่ได้ผูกขาดเป็นของชาวบ้านดอนเท่านั้นแต่หนังใหญ่วัดบ้านดอนมีสำนึกร่วมของความเป็นชาวระยองทั้งใกล้ไกลครูอำไพเล่าให้เราฟังต่อว่าตนนั้นเป็นคนทางบ้านค่ายไม่ใช่เป็นคนบ้านดอนแต่ถูกเชื้อเชิญจากครูอำนาจซึ่งเป็นครูพากย์หนังคนก่อน 

ตอนเด็กผมก็ชอบดูเขาพากย์โขน แล้วก็เริ่มลองพากย์ให้คนหนังเก่าๆ ฟังว่าแบบนี้ได้ไหม จากนั้นก็เริ่ม

พากย์หนังเรื่อยมา คนเก่าช่วงนั้นถ้ายังอยู่ก็อายุเป็นร้อยแล้ว เพราะครูอำนาจที่ชวนเรามาก็เสียไปตอนอายุเก้าสิบกว่า เราก็คิดว่าหนังใหญ่เป็นแม่บทของโขน ดังนั้นการจะพากย์ก็ต้องพากย์แบบโขน และลักษณะบทพากย์ก็คือบทร่าย เราก็นำเอาทำนองการพากย์โขนมาใช้ และตอนหลังก็เริ่มสอนให้เด็กพากย์ 

การฝึกพากย์โดยใช้วิธีการแบบครูพักลักจำมักพบได้กับศิลปินดังๆ หลายคน เพราะวิธีนี้เห็นได้ถึงความมุ

มานะ และพรสวรรค์ของตัวศิลปินเอง เป็นการแสวงหาความรู้อันเริ่มต้นจากความสนใจของตนเองและสามารถถ่ายทอดความรู้นี้สู่คนรุ่นหลังต่อไป

จุดเด่นของหนังใหญ่วัดบ้านดอนไม่ใช่แค่การนำภาษาระยองมาใช้เท่านั้นแต่ยังเห็นถึงความสัมพันธ์ของคนระยองผ่านมหรสพหนังใหญ่โบราณนี้อีกหลายมิติจากคำบอกเล่าในท้องถิ่นว่าหนังใหญ่วัดบ้านดอนมักออกแสดงตามงานต่างๆเช่นงานประจำปีงานวัดหรืองานศพในพื้นที่เดิมนิยมเล่นตอนสีดาลุยไฟที่พิเศษคือมีการนำละครชาตรีหรือละครเท่งตุ๊กซึ่งเป็นหนึ่งในมหรสพท้องถิ่นของคนภาคตะวันออกมาเป็นผู้ลุยไฟประกอบการเชิดหนังด้วยและมีการใช้คนลุยไฟเป็นชาวมุสลิมในพื้นที่มัสยิดหนองบัวที่อยู่ในละแวกชุมชนวัดบ้านดอน

คุณยายเสถียร แสงมณี ผู้มาร่วมวงเสวนาด้วยเล่าให้ฟังถึงตอนนี้ว่าเมื่อก่อนเล่นแบบนี้บ่อย แต่เดี๋ยวนี้ไม่มีแล้ว คนที่มาลุยไฟตอนนั้นเหมือนเขามีวิชาดับพิษไฟได้ คล้ายๆ กับว่าเหยียบไฟแล้วไม่ร้อน

นอกจากนี้ยังมีการประยุกต์หนังใหญ่ให้เล่นเรื่องพระอภัยมณีตอนผีเสื้อสมุทรซึ่งมีการทำหนังใหญ่ขึ้นมาใหม่โดยใช้คนในท้องถิ่นทำการวาดและแกะหนังครูอำไพบอกกับพวกเราว่า 

หลายคนเข้าใจว่าหนังใหญ่เล่นได้เฉพาะเรื่องรามเกียรติ์เท่านั้น แต่ที่จริงแล้วหนังใหญ่สามารถเล่นได้ทุก

เรื่องแล้วแต่ความนิยม

หนังใหญ่วัดบ้านดอนคือมหรสพของชาวระยองที่มีการหยิบยกอัตลักษณ์ท้องถิ่นความเป็นคนระยองเข้ามาใช้หลายด้าน ปัจจุบันได้โยกย้ายส่วนของพิพิธภัณฑ์ที่จัดแสดงหนังใหญ่ไปอาคารที่ถูกสร้างขึ้นมาใหม่ด้านหลังคู่กับโรงละครที่ใช้ทำการแสดง มีเด็กและเยาวชนในท้องถิ่นสนใจที่จะสืบสานอยู่ทั้งในส่วนของการเป็นผู้ทำตัวหนัง เป็นผู้เชิดหนัง และการเล่นดนตรีปี่พาทย์ประกอบการแสดง

อ้างอิง

กรมศิลปากร. 2551. เหลียวหน้า แลหลัง ดูหนังใหญ่. สำนักพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กรมศิลปากร กระทรวง

วัฒนธรรม : กรุงเทพฯ 

ชีวสิทธิ์ บุญยเกียรติ บรรณาธิการ. 2549​. หนังใหญ่วัดบ้านดอน. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) 

กรุงเทพฯ

ขอขอบคุณ 

ครูอำไพ บุญรอด หนังใหญ่วัดบ้านดอน จังหวัดระยอง

คุณยายเสถียร แสงมณี

ผศ.ดร.เทียมสูรย์ สิริศรีศักดิ์ คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)

Share on facebook
Share on google
Share on twitter
Share on pinterest

Guide ใกล้ : Application คู่ใจคนชอบท่องเที่ยวตัวจริง

Guide ใกล้ เหมือนมีไกด์ไว้ใกล้ตัว
Application นี้จะช่วยแนะนำว่า ตำแหน่งรอบตัวเรามีที่เที่ยว ร้านอาหาร ร้านขายของ ที่พัก หรือสถานที่จุดใดน่าแวะไปสัมผัส ชิม ช็อป แชะ แชร์ พร้อมกิจกรรมเด่นประจำเดือน แผนที่ลงจุดใช้งานง่าย ดูสนุกและสะดวก แค่ดูภาพสวยๆ ก็อยากไปแล้ว

Writer/ Photographer

จารุวรรณ ด้วงคำจันทร์

จารุวรรณ ด้วงคำจันทร์

Relate Place

Coffee

แอ่ว 9 คาเฟ่ทั่วเวียงเชียงใหม่

เชียงใหม่เมืองแห่งความ slow life จุดหมายปลายทางของคนที่หนีความวุ่นวายจากเมืองกรุง มุ่งหน้าสู่เมืองต๊ะต่อนยอน นอกจากที่เที่ยวทางวัฒนธรรมและธรรมชาติที่ขึ้นชื่อแล้ว ยังมีคาเฟ่มากมายหลายร้านที่คุณไม่น่าพลาด “นายรอบรู้” จึงขออาสาพาทุกคนไปแอ่ว “9 คาเฟ่” ให้ทั่วเวียงเชียงใหม่ด้วยกัน

Travel

เยือนบ้าน “ครูมนตรี ตราโมท” ศิลปิน 5 แผ่นดินสยาม

เสียงขิมบรรเลงเพลงไทยเดิมที่ดังมาจากศาลา หน้าบ้านไม้หลังเก่า “บ้านโสมส่องแสง” ทำให้หวนนึกถึงบทเพลงจากครูมนตรี ตราโมท ศิลปินแห่งชาติสาขาดุริยางคศิลป์ ศิลปิน 5 แผ่นดินที่แต่งเพลงกว่า 200 บทเพลง

Eat

ปลาร้าบองผัดไข่ร้านบ้านสวน

ร้อยเอ็ด : ร้านกว้างขวาง บรรยากาศน่าสบายใต้ร่มไม้ใบบังสมชื่อร้านบ้านสวน เมนูเด็ดที่ขอการันตีความแซบซี้ด คือปลาร้าบองผัดไข่หอมกรุ่นกลิ่นเครื่องเทศ ทั้งข่า ตะไคร้ หอมแดง พริกแดง ใบมะกรูด โรยหน้าด้วยหอมเจียว พริกแห้งทอด ช่วยกลบกลิ่นคาวแต่ไม่กลบกลิ่นหอมของปลาร้า รสชาติออกเค็มนิดๆ ปั้นข้าวเหนียวร้อนๆ จิ้มกินตามด้วยไก่ย่างหนังเกรียม โอ๊ย! ขนาดคนบ่มักปลาร้ายังบอกว่าสุดยอดเลยค่ะคุณ

Eat

ร้านข้าวแกงเจ๊นีย์

พัทลุง: หากเข้ามาแล้วเห็นร้านเงียบเชียบ ไม่มีคนนั่งกินก็อย่าเพิ่งตกใจ เพราะร้านนี้เขาเน้นส่งข้าวแกงให้ลูกค้าประจำทั้งต่างจังหวัดและในพื้นที่