“อุทัยธานี เมืองพระชนกจักรี”

สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก พระชนกในรัชกาลที่ 1 แห่งราชวงศ์จักรี มีพระนามเดิมว่า ทองดี เกิดที่บ้านสะแกกรัง เมืองอุไทยธานี หรือ จ. อุทัยธานีในปัจจุบัน ต่อมาย้ายไปรับราชการที่กรุงศรีอยุธยา และสมรสกับหญิงสาวชาวจีนชื่อหยก มีบุตรธิดารวม 5 คน ต่อมาได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นพระอักษรสุนทร ดำรงตำแหน่งเสมียนตรามหาดไทย

สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกทรงเป็นที่เคารพของชาวอุทัย ดังจะเห็นได้จากการสร้างพระบรมรูปหล่อขนาด 2 เท่าขององค์จริง ประทับบนแท่นในพลับพลาจัตุรมุข ประดิษฐานไว้บนยอดเขาสะแกกรัง บริเวณวัดสังกัสรัตนคีรี กลางเมืองอุทัยธานี เพื่อเป็นที่เคารพสักการะ โดยมีการจัดพิธีถวายสักการะในวันที่ 6 เมษายนของทุกปี


“ปลาแรดรสดี”

เหล่านักชิมต่างยกนิ้วให้ปลาแรดที่เลี้ยงในกระชังในแม่น้ำสะแกกรัง จ. อุทัยธานี เป็นปลาแรดที่อร่อยที่สุดในประเทศ เพราะเนื้อแน่น นุ่มหวาน และไม่มีกลิ่นโคลน ปลาแรดที่จะนำมาทำอาหารได้อร่อยนั้น ต้องเป็นปลาแรดที่มีอายุการเลี้ยงราว 8-10 เดือน น้ำหนัก 8 ขีด-1 กิโลกรัม

ปัจจุบันใน จ. อุทัยธานี มีการเลี้ยงปลาแรดในกระชังในแม่น้ำสะแกกรังประมาณ 450 กระชัง และเลี้ยงในบ่อดิน 251 บ่อ มีผลผลิตต่อปีประมาณ 6,000 กก. ปลาแรดที่เลี้ยงในกระชังจะมีราคาแพงกว่าปลาแรดที่เลี้ยงในบ่อดินเนื่องจากเป็นที่นิยมของผู้บริโภคมากกว่า


“ประเพณีเทโว”

ประเพณีตักบาตรเทโวหรือวันพระเจ้าเปิดโลก ที่วัดสังกัสรัตนคีรี บริเวณเขาสะแกกรัง อ. เมือง จ. อุทัยธานี เป็นประเพณีสำคัญในวันออกพรรษาของชาวอุทัยธานีและจังหวัดใกล้เคียง จัดขึ้นในวันแรม 1 ค่ำ เดือน 11 (ประมาณเดือนตุลาคม) ของทุกปี โดยสมมุติมณฑปบนยอดเขาสะแกกรังเป็นสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ที่พระพุทธเจ้าเสด็จฯ ขึ้นไปจำพรรษาและแสดงพระธรรมเทศนาโปรดพระพุทธมารดา แล้วเสด็จกลับโลกมนุษย์ โดยพระวิษณุกรรมเนรมิตบันไดทิพย์ออกเป็น 3 ช่วง คือ บันไดแก้ว มีบันไดเงินและบันไดทองขนาบข้าง พระพุทธเจ้าเสด็จกลับทางบันไดแก้วลงมายังเมืองสังกัสนคร ซึ่งบันไดทั้ง 3 ช่วงนั้นเปรียบแทนด้วยบันไดทางขึ้นยอดเขาสะแกกรัง การตักบาตรเทโวเป็นภาพจำลองดั่งครั้งพุทธกาล พระสงฆ์ทุกรูปที่จำพรรษาในเขต อ. เมือง จะออกรับบิณฑบาต โดยมีประชาชนรอตักบาตรข้าวสารและข้าวต้มลูกโยนอยู่เชิงบันไดบริเวณลานวัดสังกัสรัตนคีรี


“ส้มโอบ้านน้ำตก”

บ้านน้ำตก ม. 1 ต. สะแกกรัง อ. เมือง เป็นแหล่งปลูกส้มโอพันธุ์ขาวอุทัย ส้มโอพันธุ์พื้นเมืองที่มีชื่อเสียงของจังหวัด ส้มโอพันธุ์ขาวอุทัยมีรสชาติดีไม่แพ้ที่ไหนๆ เนื้อละเอียดแบบเนื้อกุ้งและนิ่มแห้ง ทั้งยังมีเปลือกบางและเมล็ดน้อย

ละเอียด วิจิตรรุ่งเรือง เจ้าของสวนผลไม้ในบ้านน้ำตก เล่าให้ฟังว่า เคยมีการปลูกส้มโอพันธุ์ขาวอุทัยกันมากที่บ้านน้ำตก เนื่องจากมีพื้นที่ติดแม่น้ำสะแกกรังและดินอุดมสมบูรณ์ แต่ปัจจุบันมีการปลูกน้อยลงเพราะทุก 7-8 ปี แม่น้ำสะแกกรังจะเอ่อล้นท่วมใหญ่ครั้งหนึ่งและกินเวลานานเป็นเดือนๆ ทำให้ส้มโอล้มตายหมด

ปัจจุบันบ้านน้ำตกมีพื้นที่ปลูกส้มโอพันธุ์ขาวอุทัยประมาณ 10 กว่าไร่ ออกผลผลิตช่วงเดือนสิงหาคม-กุมภาพันธ์ ช่วงที่กินอร่อยที่สุด คือเดือนพฤศจิกายน-กุมภาพันธ์


“มรดกโลกห้วยขาแข้ง”

เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งได้รับการยกย่องจากองค์การยูเนสโกให้เป็นมรดกโลกทางธรรมชาติแห่งแรกของประเทศไทย ร่วมกับเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร เมื่อปี พ.ศ. 2534 จัดเป็นพื้นที่ป่าอนุรักษ์ที่กว้างใหญ่ที่สุดของประเทศ และเป็นส่วนหนึ่งของผืนป่าตะวันตก ซึ่งมีขนาดใหญ่ที่สุดในเอเชียอาคเนย์

เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง ครอบคลุมพื้นที่ อ. ลานสัก อ. ห้วยคต อ. บ้านไร่ จ. อุทัยธานี และ อ. อุ้มผาง จ. ตาก รวมเนื้อที่ 2,780.14 ตร.กม. พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นเทือกเขาสูงสลับซับซ้อนทอดตัวยาวจากเหนือจรดใต้ มีทั้งป่าดิบชื้น ป่าเต็งรัง ป่าเบญจพรรณ และป่าดิบเขา อันเป็นแหล่งกำเนิดของต้นน้ำลำธารหลายสาย รวมทั้งมีความหลากหลายทางชีวภาพของสัตว์นานาชนิด ในจำนวนนี้เป็นสัตว์ป่าสงวนถึง 5 ชนิด ได้แก่ ควายป่า สมเสร็จ เลียงผา เก้งหม้อ และแมวลายหินอ่อน รวมทั้งสัตว์ป่าคุ้มครองที่ใกล้สูญพันธุ์ เช่น เสือโคร่ง เสือดาว

ภายในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง มีเส้นทางเดินศึกษาธรรมชาติ อนุสรณ์สถานสืบ นาคะเสถียร ซึ่งนักท่องเที่ยวสามารถเดินทางไปชมได้


“แหล่งต้นน้ำสะแกกรัง”

แม่น้ำสะแกกรังมีต้นกำเนิดจากยอดเขาโมโจกู ในอุทยานแห่งชาติแม่วงก์ จ. กำแพงเพชร มีชื่อเรียกต่างกันตามท้องถิ่นที่แม่น้ำไหลผ่าน เช่น คลองแม่เร่-แม่วงก์ คือ ช่วงที่ไหลผ่าน อ. คลองขลุง อ. ขาณุวรลักษบุรี จ. กำแพงเพชร แม่น้ำตากแดด คือ ช่วงที่ไหลผ่านเขต อ. สว่างอารมณ์ อ. ทัพทัน และพื้นที่บางส่วนของ อ. เมือง จ. อุทัยธานี ส่วนที่เรียกว่าแม่น้ำสะแกกรัง เริ่มจากตอนปลายของแม่น้ำตากแดดที่ไหลมาบรรจบกับปากคลองขุมทรัพย์หรือปากคลองอีเติ่ง ที่บ้านจักษา อ. เมือง จ. อุทัยธานี และไหลผ่านตัวเมืองอุทัยธานี ไปบรรจบกับแม่น้ำเจ้าพระยาที่ อ. มโนรมย์ จ. ชัยนาท ระยะทางทั้งสิ้น 108 กม.

เหตุที่ได้ชื่อว่าแม่น้ำสะแกกรัง เพราะกลางหมู่บ้านที่แม่น้ำไหลผ่านมีต้นสะแกใหญ่ยักษ์ต้นหนึ่ง จึงได้ชื่อว่าบ้านสะแกกลางและกลายเป็นสะแกกรังในที่สุด


“ตลาดนัดดังโค กระบือ”

หรือตลาดนัดวัว-ควาย ที่ อ. ทัพทัน จ. อุทัยธานี เป็นตลาดนัดซื้อขายวัว-ควายที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศ ซึ่งเปิดมานานกว่า 10 ปีแล้ว และบริหารจัดการโดยเอกชนใน จ. อุทัยธานี ตลาดแห่งนี้มีนัดขายเฉพาะวันพุธและวันอาทิตย์เท่านั้น วันพุธซื้อขายเฉพาะวัว วันละประมาณ 1,000 ตัว ส่วนวันอาทิตย์ซื้อขายเฉพาะควาย วันละประมาณ 700-1,500 ตัว ในแต่ละนัดมีพ่อค้าแม่ค้าทั้งจากภาคกลางและภาคอีสานจำนวนมากขับรถขนวัว-ควายมาขายกันตั้งแต่เช้ามืดไปจนถึงเวลาประมาณสิบเอ็ดโมงเช้า มีเงินหมุนเวียนในตลาดไม่ต่ำกว่าวันละล้านบาท เมื่อซื้อขายกันแล้วหากต้องเคลื่อนย้ายข้ามจังหวัด ก็ต้องพาวัว-ควายไปตรวจโรคกับปศุสัตว์จังหวัดซึ่งเปิดให้บริการอยู่ด้านข้างตลาดนัด

หมายเหตุ : ตีพิมพ์ครั้งแรกในนิตยสาร สารคดี ฉบับที่ 255 พฤษภาคม 2549